AHILIGIN V?ZYONU

?çinde bulundu?umuz ça?, sivil toplum örgütlerinin toplum hayat?nda çok aktif hale geldi?i bir dönemdir. Modern devletler toplum hayat?n?n ?ekillendirilmesinde sivil örgütlerin önemini kavram?? ve görevlerinin büyük bir k?sm?n? ad? geçen örgütlere devretme e?ilimine girmi?lerdir.

Sivil toplum örgütlerinin ve kurumların?n olu?mas?nda toplumun kültürel de?erleri önemli yer tutar. Orgütlerin kurulu?unda ve i?leyi?inde kültürel de?erlerin etkisi göz ard? edilemez.

Türk tarihinde de, sivil toplum örgütlerinin toplum hayat?n? derinden etkiledi?i görülür. Bu örgütlerin başında Ahilik kurumu gelir.

Bir örgütün varlığını yüzyıllar boyunca devam ettirebilmi? olmas?, onun temel özelliklerinin analizini gerektirir. Ahilik te?kilat?n?n bu ba?lamda anal?z edilmesi kültürümüzün anla??lmas?n? ve olu?turulacak yeni sosyal organizasyonlara ???k tutacakt?r.


V?ZYON

Vizyon, bir örgütün görünümünü ve felsefesini yans?t?r. "Karde?im" anlam?nda olan "Ahi" kelimesini örgütün ad? kabul eden bir anlay???n vizyonu " hep birlikte büyük hedeflere yürümek" mant???na dayan?r. Bu vizyon, örgütü ileriye yönelten yol gösterici bir ???kt?r.
?yi belirlenmi? bir vizyon, iki temel bile?enden olu?ur: Birincisi, örgütün vazgeçilmez niteliklerini ortaya koyan çekirdek ideoloji; ikincisi ise, örgütün olmay?, ba?armay? ve yaratmay? dü?ündü?ü arzularıd?r. Olmak, ba?armak ve arzulamak de?i?meyi ve ilerlemeyi gerektiren özelliklerdir ki, bunlar örgütün de?i?en yönünü ortaya koyar.

"Etkili her vizyon, örgütün çekirdek ideolojisini içermelidir. Çekirdek ideoloji de iki ayr? parçadan olu?ur: Yönlendirici ilke ve ö?retiler sistemi olan temel de?erler ile örgütün en temel varl?k nedeni olan temel amaç(1)".

Temel de?erler, örgütün veya örgüt mensubunun ?artlar ne olursa olsun korumay? ve ya?ama de?eri olarak kabul etti?i ilkelerdir; vazgeçilmezli?i ifade eder. Tasarlanan gelecek "bir hedef" ve bu hedefe ula?man?n neye benzeyece?i konusunda "canl? tan?m"lar olmak üzere iki temel ögeden olu?ur. Tasarlanan gelecek, örgüt mensubu fertler için büyük öneme sahiptir. Çünkü, ula??labilir ve gerçekle?ebilir hedefi önemseyen örgüt mensupları, hedefin anla??l?r bir biçimde tan?mlanmas?n? ister.

Ahilerin vizyonunu olu?turan temel de?erler ve temel amaçları anlamak için, ahilerin günlük hayat?n? en ayr?nt?l? ?ekilde düzenleyen -neredeyse anayasa- fütüvvetnameleri incelemek gerekir. Fütüvvetnameler, Ahili?e kat?lanların ellerinden dü?ürmedikleri ve günlük hayatlarına uygulamaya çal??t?kları ilkelerin aç?kland??? edildi?i eserlerdir. Bir çe?it temel kanundur. Bilinen ilk fütüvetname olan Ebu Abdi'r-Rahman Muhammed ?bn el-Hüseyn es-Sülemi'in "Kitab'u- Fütüvve" isimli kitab?ndan itibaren yaz?lm?? olan bütün eserlerde Ahi örgütü olan fütüvvete ait
ilkeler, de?erler ve hedefler s?ralan?r. Hatta ilkeler ve de?erler bütün fütüvvetnamelerde tekrar edilir(2).

Fütüvvetnamelerdeki ilkeler, Ahilerin günlük hayat?n?n her alan?n? ve her an?n? ilgilendirir. Hayat?n bütününü ku?at?r. Ahi vizyonunun temel de?erlerini olu?turan -de?i?mez ve
vazgeçilmez kabul edilen- ilke ve ö?retiler, fütüvvetnamelerde ?öyle s?ralan?r(3):

1- Namaz? b?rakmamak. Çünkü namaz insan? her türlü kötülükten uzak tutar.
2- Haya sahibi olmak Haya, insan?n toplum içindeki itibar?n? artt?r?r.
3- Dünya hayat?na esir olmamak. Fani olanları kutsay?p yüceltmek insan?n itibar?n? yok eder.
4- Nefsin esiri olmamak. Nefis esareti kötü iste, arzu ve davran???n ba?lang?c?d?r.
5- Helal kazanç sahibi olmak. Helal olan ki?inin eliyle,çal??mas?yla kazand??? ?eyden yedi?idir. Ahilik örgütünün en önemli vazgeçilmez ilkelerinden birisidir. Bu ilke çal??ma hayat?n?n dinamik bir hal almas?n? sa?lam??t?r.
6- Ahilerden muhtaç olanlara ihsan ve keremde bulunmak. Sosyal ve iktisadi hayat?n cömertliye ve yard?mla?maya dayanmas?n? sa?layan temel ilkelerden birisidir. Ba?kalarıyla birlikte büyük hedeflere ula?may? saılar.
7- ?yili?i emretmek, kötülükten al?koymak. Ahilik örgütünün iç denetim yoluyla olu?abilecek haks?zl?kların ve yanl??l?kların giderilmesini sa?layan bir ilkedir.

Ahilik vizyonunun çekirdek ilkeleri ise ?öyle s?ralanabilir:

- Orgütün toplumsal sorumlulu?u
- Hizmette mükemmellik
- Dürüstlük ve do?ruluk
- Ortak ya?ama

"Hizmette mükemmellik", Ahili?in varl?k nedenidir: "Mükemmel ve müreffeh bir toplum hayat?n? olu?turmak". Farabi'in ifadesiyle Medin'ül- Fad?la'y? kurmak. Bu gerçekle?ir mi? Esas?nda örgütlerin amaçları "ufuktaki k?lavuz bir yıld?z gibidir, sonsuza kadar izlenir, ama asla ula??lmaz. Kendisi de?i?mese de amaç de?i?ime esin kayna?? olabilir. Amac?n asla tam olarak gerçekle?tirilememesi, örgütlerin de?i?imi ve ilerlemeyi h?zland?rmay? hiçbir zaman durduramamas? anlam?na gelir(4)".

Ahilik vizyonunu olu?turan temel bile?enlerden birisi de "tasarlanan gelecek"tir. Tasarlanan gelecek, örgütün hedeflerini ifade eder. Bunun için, örgüt her üyesine, bir meslek dal?n?n yan? s?ra, toplumsal de?erlerle ilgili e?itim verilmesi amaçlanm??t?r.

?bn Batuta'n?n da seyahatnamesinde belirtti?i gibi Ahiler birer sanat sahibi olup, ortak toplumsal de?erleri beraber ya?amay? hedefleyen gruplard?r(5).

Meslek sahibi olmayan bir Ahi tasavvur edilemez. Her fert becerisine göre bir mesle?in maharet ve hünerlerini kazan?r, i? sahibi olur ve sosyal hayata katk? saılar. Mesle?i olmayan?n başkalarına faydas? olmaz. Toplumun mutlulu?u ve gücü, ancak her bireyin bir meslek sahibi olarak toplumsal hayata katt? sa?lamas?yla mümkündür. Her Ahinin önüne konulan hedefle ilgili canl? tarif, itibar, güç ve kudret sahibi olmak, hüner ve maharetten geçerrn

M?SYON

Misyon, yüklenilmi? görevi ifade eder. Gönüllü birlikteli?e dayanan örgütlerde en önemli misyon, örgütün amac? do?rultusunda üyeler aras?nda ortak bilinç ve hedeflere ula?t?r?c? ortak nitelikler olu?turmakt?r.
Bir sosyal organizasyon olan Ahili?in de, di?er örgütlerde oldu?u gibi amac? do?rultusunda bir misyon yüklendi?i görülür.

Ahili?in temel misyonu mükemmel fertler yeti?tirerek mükemmel topluluklara ula?mak, dünyay? düzene sokma yoluna yap??mak (1) ve bu ?ekilde "insanlara ve insanl??a hizmet"edebilmektir.

Dünyaya düzen ve hizmet verme iddias?nda olan Ahiler, misyonların? yerine getirebilmeleri için önce kendilerinin mükemmel olmaları gerekti?inin bilincindedirler. Ahi önce kendisine çekidüzen vermelidir ki, inand?r?c? olsun, hizmet edebilsin. Bu ba?lamda Ahi ?öyle nitelendirilmektedir:

"Huyları güzel olan, namaza devam eden, zekat?n? veren, babas?na ihsanda ve itaatte bulunan, kom?usunu a??rlayan, eline geçeni veren, i?lerini güzelle?tiren, sözlerinde do?ru olan, amellerini en güzel bir hale getirmeye çal??an, s?rların? saklayan, ahdi koruyan, sevgiye riayet eden, do?rulukta, ar?l?kta, muamelede bulunan, yalan? ve riyay? atan, helal kazanca koyulan, ula?mak için ar?la?an, haram? b?rakan, halka ihsan eden, kendisinden çekilenleri dola?an, ona vermeyene veren, zulmedeni ba???layan, kötülük edene iyilik eden, ?eriata mülazemette bulunan, hakikate giren, karde?lerinin hakların? eda eden, kom?ularına kar?? müsamahada bulunan, ihsanlarla
keremler eyleyen, onlardan uzak olan? soran, yak?ndakini dola?an, hastay? ziyaret edip halini, hat?r?n? soru?turan ki?idir(2)."

Ahinin üç ?eyi ba?lan?r, üç ?eyi aç?l?r: Gözü haram olan ?eylere, a?z? günah olan sözlere, eli zulümlere ba?lan?r. Kap?s? konuklara, kesesi karde?lerden ihtiyac? olanlara, sofras? bütün açlara aç?l?r(3).

Fertler mükemmel olunca, onlardan meydana gelen topluluklar da mükemmel olur. Misyon bu anlamda, fertten topluma yükseli?i ifade eder. Mükemmel fertlerden olu?an topluluklar hem yak?n hem de uzak çevrelerini kolay bir ?ekilde düzenleyip hizmet edebilirler.

Ahilerin toplumla ilgili misyonları fütüvvetnamelerde k?saca "Ayende ve Ravende"ye yani "gelene-geçene" hizmet biçiminde belirtilmi?tir. ?bn Batuta, Ahileri tan?t?p toplumla ilgili misyonların? aç?klarken, "Bunlar Anadolu'ya yerle?mi? bulunan Türkmenlerin ya?ad?kları her yerde, ?ehir, kasaba ve köylerde bulunmaktad?rlar. Memleketlerine gelen yabancıları kar??lama, onlarla ilgilenme, yiyeceklerini, içeceklerini, yatacakların? sa?lama, ihtiyaçların? giderme, onları u?ursuz ve edepsizlerin ellerinden kurtarma, ?u veya bu sebeple bu yaramazlara kat?lanları yeryüzünden temizleme gibi konularda bunların e? ve örneklerine dünyan?n hiç bir yerinde rastlamak mümkün de?ildir" ifadelerini kullan?r (4).

Misyonları gere?ince; bir ?ehirde hükümdar bulunmad??? takdirde, Ahilerin hükümeti yönetmeleri söz konusudur(5).

ORGAN?ZASYON

Bir dü?üncenin ba?ar?l? olabilmesi, vizyon ve misyonunun geçerlili?i kadar, iyi bir organizasyona sahip olmas?yla da ilgilidir. Ahilik kurumu bu ba?lamda inceledi?inde; günümüzde bile ra?bet gören bir organizasyon türü olarak kar??m?za ç?kmaktad?r.
Organizasyon, örgütlenmenin yap?s?n? ve i?leyi? sürecini ortaya koyar. Bir dü?üncenin hayata geçirili?ini kolayla?t?ran veya zorla?t?ran faktörlerin başında, organizasyonun tipi rol oynar.

Orgütlenme yap?s?n? incelerken, ilke ve kuralların yatay ve dikey ili?kilere ortam olu?turdu?u görülür. Genel anlamda dikey ili?kiler a??n? benimsemi? örgütlenme biçimlerinde bürokratik yap? a??rl?ktad?r. Yatay ili?kiler a??n?n geçerli oldu?u örgütlenme biçimlerinde ise, bürokratik görünüm daha azd?r.

Ahi örgütleri, "yatay örgütlenmeyi" esas alan organizasyonlard?r.

Ahilerin organizasyonlarında her bireyin bir "de?eri" olup, günümüzde model al?nmaya çal???lan "faaliyet örgütü" ve "enformasyon örgütü"nün örne?ini olu?turur. Faaliyet türü örgütlenmelerde "emir-komuta" anlay??? ön plana ç?karken, enformasyona dayal? örgütlenmelerde uzmanl?k esas kabul edilir.

Bu ba?lamda; Ahilik örgütünün organizasyonu incelenirken, dönemin ekonomik, co?rafi ve sosyal ?artları göz önünde bulundurulmal?d?r. Geni? bir co?rafyada faaliyet gösteren Ahilik örgütünün organizasyonu iki a?amada incelenmelidir: ?stanbul'un Fatih Sultan Mehmet taraf?ndan fethine kadar olan dönem birinci a?ama, ?stanbul'un fethinden sonraki dönem ikinci a?ama.

Birinci a?amada; Ahiler misyonları gere?ince toplumun bütün kesimlerini ku?at?c? bir organizasyon türü olu?turmuılard?r. ?eyh, Ahi, Feta silsilesinden ibaret olan organizasyon yap?s? emir-komuta tarz?nda i?lemekte ve her zaviye ayr? bir birim olarak faaliyetlerini sürdürmektedir. Her zaviyenin başında bir Ahi, ve geni? bir co?rafyada faaliyet gösteren organizasyonun başında ise bir ?eyh bulunmaktad?r. Anla??laca?? üzere; ayn? mesle?i yapanların olu?turdu?u küçük birimler (zaviyeler) ve bu birimler aras?ndaki hedef birli?ini sa?layan manevi bir otorite vard?r.

Hizmet için gereken bütün ögelerle donat?lm?? olan zaviyelere ba?l? üyeler, organizasyonun "ayr?lmaz" ve "vazgeçilmez" birer parças? olarak de?erlendirilmi?tir. Ayn? ?ekilde "feta" olarak nitelendirilen ki?iler de, kendilerini sistemin vazgeçilmez ögesi olarak görmü?lerdir.

?stanbul'un fethinden sonra Osmanli devleti örgütlenmesini tamamlam?? ve Saray, her konuda "güç" sahibi olmak istemi?tir. Fetihten sonra Ahili?in baz? fonksiyonları zay?flam?? veya yok olmu?tur. Dolay?s?yla örgütlenme biçiminde az da olsa farkl?l?klar ortaya ç?km??t?r.

Fetihten sonra yerle?ik hayata uygun olarak bir örgütlenme modeli ortaya ç?km?? ve her esnaf grubu için ayr? birimler olu?maya ba?lanm??t?r. Bu dönemde her esnaf örgütünü temsil etmek üzere olu?an birimler, kendi alanlarıyla ilgili kanun ve tüzükleri haz?rlam?? ve uygulamaya ba?lam??t?r. ?ç i?lerinde kendi ilke ve kuralları çerçevesinde faaliyetlerini sürdüren birimlerin, halkla ve di?er birimlerle olan ili?kileri de fütüvvetnamelere ve genel hukuk kurallarına göre yürütülme?e ba?lanm??t?r.

Organizasyon ?ekli de?i?mi? de olsa, geleneksel "yatay örgütlenme" biçimi sürdürülmü?tür. Yatay örgütlenmenin en önemli özelli?i; her birimin birbirinden ba??ms?z olmas?d?r. Sanayi siteleri konumundaki bedestenlerin problemleri, yerinden yönetim anlay???yla çözülmü?tür. Çözülemeyen problemler, merkezi otoriteye aktar?lm??t?r.

?stanbul'un fethinden sonra, Ahi örgütlerinin yap?s? ?u duruma gelmi?tir:

1- Do?rudan Yönetim Kademesi Olanlar:
a- Yi?itba??l?k,
b- Kethüdal?k,
c- Nakiplik,
d- ?eyhlik,
e- ?dare Heyeti

2-Do?rudan Yönetim Kademesi Olmayanlar:
a- Uyelerlik
b- Kad?l?k.

Organizasyonda yer alan her kademeden, problemleri yerinde ve zaman?nda çözmesi beklenir. Normal ?artlarda, hiç bir sorun bir üst kademeye iletilmez. Çözümü bulunamayan konular bir üst kademeye iletilir. Görüldü?ü gibi; günümüzün en geçerli örgütlenme modeli, as?rlar önce Ahiler taraf?ndan ba?ar?yla uygulanm??t?r.

Bu ba?lamda, yönetim kademelerinin görevleri ?öyle s?ralanabilir:

a- Yi?itba??l?k: Seçimle i? başına gelinen en alt yönetim kademesidir. En alt kademe oldu?u halde örgüt üyeleriyle örgüt üyesi olmayanlar aras?nda ortaya ç?kan sorunların ilk çözüm yeridir. Halledilemeyen sorunlar bir üst kademeye iletilir. Yi?itba??'n?n ba?l?ca görevleri ?öyle s?ralanabilir:

1- Kethüda ile üyeler aras?ndaki i?leri takip etmek,
2- Uyeleri denetleyip, sorunların? çözmek,
3- Mahkemede üyeleri kethüda ile beraber temsil etmek,
4- Cezaları infaz etmek,
5- Uyeler için sa?lanan malzemeyi bölü?türmek,
6- Kalfal??a terfi edecekleri belirlemek ve iyi hal raporların? tutmak,
7- Törenlerde kethüdaya yard?m etmek,
8- Kethüdan?n olmad??? durumlarda onu temsil etmek,

b- Kethüdal?k: Uyelerin merkezi örgütle ileti?imini sa?layan makamd?r. Kethüdalar seçimle i?başına getirilir. Bu makama seçilmenin ön ?artları vard?r. Belirlenmi? ?artları yerine getirmemi?ler aday olamazlar. Ba?l?ca görevleri ?unlard?r:

1- Uyelerin i?lerini denetler,
2- Uyelerin i? yeri ruhsatların? düzenler,
3- Uyeler aras?nda ç?kan ve yi?itbaşın?n halledemedi?i sorunları çözer,
4- Merkezi otoritenin emirlerini üyelere iletir,
5- Ceza verir ve kad?l?kça verilen cezaları infaz eder,
6- Tören günlerini kararla?t?r?r.

c- Nakiplik: Fütüvvet gelene?inden kalma bir makamd?r. Seçimle gelinir. Ba?l?ca görevleri ?unlard?r:

1- Uyeleri denetlemek,
2- Törenlerde ?eyhi temsil etmek,
3- Törenlerde dua etmek,
4- Ustal??a terfi eden üyelere pe?temal ku?atmak,
5- ?eyhin istedi?i üyeyi zaviyeye davet etmek,
6- Uyelerin isteklerini ?eyhe iletmek,
7- Zaviyenin hizmetlerini yürütmek.

d- ?eyhlik: Ahilik organizasyonunda tam otoriteye sahip olunan makamd?r. ?eyhli?e seçimle gelinir. Bilgi ve tecrübenin yan?nda aran?lan temel nitelik dindarl?kt?r. Alt kademelerin halledemedi?i sorunları çözme makam?d?r. ?eyhin ba?l?ca görevleri ?unlard?r:

1- Törenlere başkanl?k etmek,
2- Uyelerle ilgili suç ve cezaları incelemek ve ehl-i hibre (bilirki?i) ile cezaları onaylamak veya reddetmek,
3- Uyeleri merkezi otoriteye kar?? temsil etmek,
4- Uyelere malzeme sa?lamak,
5- Uyelerin di?er i?lerini yürütmek.

e- ?dare Heyeti: Seçimle i? başına getirilen yi?itba??, kethüda, nakip ve ?eyhle beraber alan?nda olgunla?m?? nitelikli üyelerden olu?ur. Organizasyonun yönetim kuruludur. ?dare heyeti her ay?n ilk ve üçüncü Cuma günlerinde olmak üzere ayda iki defa toplan?r. Uyelerle ilgili al?nm?? kararları ve üyeleri ilgilendiren geli?meleri inceler ve gerekli önlemleri almaya çal???r. Ba?l?ca görevleri ?unlard?r:

1- Uyeler aras?ndaki uyu?mazl?kları halletmek,
2- Geli?meleri üyelere aktarmak,
3- Borç isteklerini görü?mek ve karara ba?lamak,
4- Mesleki ve ticarî ahlâk?n korunmas? için gerekli önlemleri almak,
5- Kalite kontrolü yapmak ve kalitenin yükseltilmesi yönünde önlem almak,
6- Gerekti?inde fiyatları belirlemek,
7- Uretimde dü?meyi engelleyici önlemleri almak ve bunları uygulamak,
8- Uretim için gerekli hammaddeyi sa?lamak,
9- Uyeleri zarara sokacak fiyat hareketlerini denetlemek,
10- Uye-merkezi otorite aras?ndaki ili?kileri düzenlemek.

Görüldü?ü gibi; Ahilik, tamamen sivil bir organizasyon olu?turmu? ve kendi sorunların? kendi içinde çözme yoluna gitmi?tir. Bu, günümüzde bile, en geçerli organizasyon türüdür.

Bununla birlikte, di?er toplum kesimleriyle ili?kiler ve ili?kilerden do?an uyu?mazl?klar söz konusudur. Bu durumda genel hukuk kuralları ve bu kuralların uygulay?cıları devreye girer. Organizasyon içinde yer almamakla birlikte organizasyonu da ilgilendiren yönetim birimleri ?unlard?r.

2- Do?rudan Yönetim Kademesi Olmayan Birimler:

a- Uyelerlik(Ombudsman): Uyelerlik toplum ad?na denetim görevi gören bir birimdir. Bat? demokrasilerinde yayg?n olan "kamu hakemli?i(ombudsman)" niteli?indedir. Toplumun di?er katmanlarında oldu?u gibi Ahilik organizasyonunun üyeleri taraf?ndan uygulanan faaliyetler ve gerçekle?tirilen üretim, Uyelerler taraf?ndan denetlenir ve gereken i?lemler yap?l?r. Uyelerlerin çözemedi?i sorunlar kad?l??a aktar?l?r.

b- Kad?l?k: Ulkenin genel hukuk kuralların?n uyguland??? hukuk birimidir. Her türlü uyu?mazl???n çözüm yeri durumundad?r.

Ahilik; ülkenin genel hukuk kurallarına ba?l? olmakla birlikte, kendi iç dinamikleriyle i?leyen bir yap?ya sahiptir. Organizasyonun mükemmel i?leyi?i, üyelerinin kendilerini "ayr?lmaz" ve "vazgeçilmez" biçimde orgazinasyona ba?l? görmeleriyle sa?lan?r.

SONUÇ

Ahilik örgütü, ba?l? başına bir ya?am biçimi olu?turmu? ve bu yönüyle başka kültürlere ve devletlere ilham kayna?? olmu?tur. Oryantalistlerin Ahilikle ilgili ara?t?rma ve incelemeleri bunun en önemli göstergesidir.
Günümüzün yükselen de?erleri olan temel ilkeler, as?rlar önce Ahiler taraf?ndan vizyon haline getirilmi? ve üyeleri taraf?ndan "vazgeçilmez" kabul edilmi?tir.

Ahilerin misyonu, "herkese hizmet" biçiminde belirlendi?inden, bütün insanların kollanmas? hedeflenmi?, bu do?rultuda çal???lm?? ve organizasyon olu?turulmu?tur.

Organizasyon biçimi, birbirinden ba??ms?z -bir o kadar da birbiriyle ilgili- yatay birimlerden olu?mu?tur. "Görev esas?na göre" önerilen dizayn modelinin en güzel türüdür.

Ahili?in do?ru anla??lmas?; vizyon, misyon ve organizasyon biçiminin günümüzde -özellikle i? dünyas?nda- uygulanmas?, Türkiye ve dünya için büyük bir kazanç olacakt?r

Bu yazılar  
Veysi Erken taraf?ndan haz?rlanm?? Bir Sivil Orgütlenme Modeli: Ahilik adl? kitaptan al?nm??t?r.

Copyright © KIRSEHiR.gen.tr Tüm hakları saklıdır.

Yayınlanma:: 2002-10-09 (826 Okuma)